بنر صفحه اصلی

قم

قم

شماي كلي اقتصادي استان

محوريت گردشگري مذهبي در اين شهر و نيز نقش مدارس و مراكز اسلامي در جذب طلاب و پژوهشگران و خدمات و كالاهاي آموزش مذهبي از يك سو و قرارگيري شهر قم در فاصله ١٢٠ كيلومتري تهران كه امكان گسترش صنايع متعددي را در اين شهر فراهم آورده است . رشد اشتغال در مشاغل خدماتي در استان قم در سالهاي اخير به نسبت ساير بخشها كه روند نزولي داشته، صعودي بوده و نسبت سهم بخش خدمات از اشتغال كل ( ٥٥ درصد) نيز، جزء بالاترين استان هاي كشور است. بخش خدمات ازنظر توليد ناخالص داخلي و اشتغال مهمترين بخش اقتصاد استان به حساب مي آيد. بخش خدمات استان همواره رشد داشته است. يكي از مهمترين عوامل مؤثر بر وضع اقتصادي استان قم، صنعت گردشگري و به ويژه گردشگري مذهبي است و دليل آن وجود حرم حضرت معصومه (سلام الله عليها) است كه در تمام فصول سال، پذيرايي زائران بسياري از نقاط مختلف كشور و ساير كشورها است كه اين امر موجب رونق بازار كار و خدمات در اين شهر شده است. بعد از صنعت گردشگري، به ترتيب صنايع و معادن، كشاورزي، صنايع دستي و سوغات، از منابع مهم اقتصادي استان قم محسوب ميشوند. سهم بخشهاي مختلف اقتصادي استان قم ازنظر اشتغال به تفكيك هر بخش مطابق با آمار و اطلاعات سال ١٣٩٥ به شرح زير ميباشد:

-اشتغال بخش خدمات و بازرگاني : ٢٢ / ٥٤ درصد

-اشتغال بخش صنعت استان : ٢١ / ٤٢ درصد

-اشتغال بخش كشاورزي استان : ٥٧ / ٣ درصد


صنعت

 بخش صنعت در استان قم پس از بخش خدمات، قسمت قابل توجهي از اشتغال و ارزش افزوده استان را به خود اختصاص داده است. استان قم ازجمله مناطقي است كه به لحاظ صنعتي، داراي شرايط و امكانات ويژه و منحصربه فردي بوده و ميتوان ادعا كرد كه يكي از مستعدترين استانهاي كشور در زمينه توسعه صنعتي است. هم اكنون قريب به ٢٠٠٠ واحد صنعتي با نزديك به ده هزار ميليارد ريال سرمايه گذاري در استان وجود دارد. صنايع شيميايي و سلولوزي، محصولات كاني غيرفلزي، صنايع لاستيك و پلاستيك، صنايع فلزي، صنايع غذايي و صنايع نساجي، پوشاك و چرم، به لحاظ عمده واحدهاي صنعتي و نيز ميزان اشتغال در بخش صنعت استان را تشكيل ميدهند. بيش از ٩٠ درصد واحدهاي صنعتي استان قم، كارخانه ها و كارگاه هاي كوچك كه زير ٥٠ نفر اشتغال دارند تشكيل ميدهند و فقط ٣/ ١ %  از صنايع استان را واحدهاي صنعتي بزرگ تشكيل ميدهند. بيش از ٩٠ درصد اين واحدهاي صنعتي در شهرك ها و مناطق اطراف شهر قم يعني شهرك هاي شكوهيه، محمودآباد، قنوات، چاپ و نشر و ساير مناطق خارج از شهرك هاي صنعتي يعني منطقه كوه سفيد، جاده كاشان و ... قرارگرفته اند. به طور خاص بررسي آمار اشتغال در زير بخش هاي بخش صنعت در استان نشان ميدهد كه عمده اشتغال ازدسترفته در بخش صنعت در استان مربوط به بخش ساختمان بوده است. بخش ساختمان طي سال هاي پاياني دهه ٨٠ و اوايل دهه ٩٠ با رشد بسيار بالايي مواجهه بوده است اما با آغاز ركود اقتصادي و متوقف شدن پروژه هاي توسعه اي معظم شهري در استان، تعداد زيادي از شاغلين اين بخش و ارائه كنندگان خدمات در اين حوزه بيكار شدهاند.

به جز حوزه ساختمان، ديگر مشاغلي كه سهم عمده و برجسته اي در صنعت استان دارند شامل ٣ دسته كلي زير ميباشد:

١. واحدهاي صنعتي

٢. كارگاه هاي كوچك توليدي صنفي

٣. واحدهاي معدني

در گروه واحدهاي صنعتي صنايع شيميايي(١١٠٠٠ اشتغال) ، صنايع فلزي (١٢٠٠٠ اشتغال) ، محصولات كاني غيرفلزي ( ٤٨٠٠ اشتغال) ، صنايع لاستيك و پلاستيك ( ٢٠٠٠ اشتغال) ، صنايع غذايي، دارويي و بهداشتي ( ٤٨٠٠ اشتغال) ، نساجي و چرم (٣٥٠٠ اشتغال) ، عمده واحدهاي صنعتي و نيز ميزان اشتغال در بخش صنعت استان را تشكيل ميدهند. عمده واحدهاي صنعتي قم واحدهاي صنعتي كوچك و متوسط هستند. بيش از ٩٠ درصد واحدهاي صنعتي قم را واحدهاي صنعتي با تعداد شاغلين كمتر از ٥٠ نفر تشكيل ميدهد و فقط ١,٣ درصد واحدهاي صنعتي مستقر در شهرك هاي صنعتي بيش از ١٠٠ نفر كاركن دارند.

خدمات

بخش خدمات در استان قم در مقايسه با جمعيت استان به طور نسبي برجسته است. از دلايل مهم اين برجستگي اشتغالزايي بخش خدمات در استان قم نقش زيارتي و گردشگري استان است كه به دليلي وجود بارگاه حضرت معصومه (سلام الله عليها) و ديگر زيارتگاه هاي استان و ورود سالانه ميليونها زائر به اين استان و نيز وجود حوزه هاي علميه شكل يافته است . البته بايد توجه داشت كه بخش قابل توجهي از افزايش اشتغال بخش خدمات، تابع رشد جمعيت و مهاجرت در استان است و عمده اين مشاغل و كسب وكارها براي رفع نيازهاي معمول مردم شهر قم توسعه پيدا كردهاند. اما با استخراج رشد ناشي از گسترش شهر، همچنان برجستگي قابل توجهي در ارائه خدمات در گروه هاي هتلداري و اقامتگاه هاي مسافرين، مجتمع هاي گردشگري بينراهي، مكان هاي سياحتي و گردشگري، آژانس هاي گردشگري، رستورانها و اغذيه فروشي ها، حمل و نقل و ترابري، توليدكننده ها و فروشندگان سوهان، برخي از صنايع دستي مثل انگشتر سازي به عنوان سوغات، جايگاه هاي سوخت و مشاغل مرتبط با تعمير و نگهداري خودرو مشاهده ميشود.  وجه مشترك كسب وكارهاي اين طبقه، ارائه خدمات و محصولات به مسافرين و زائران ميباشد. در اسناد فرادستي توسعه استان نيز، خدمات زيارتي سياحتي به طوركلي در اولويت نخست براي استان قم پيشنهاد شده است. كسب وكارهايي كه به واسطه وجود حرم مطهر حضرت معصومه (س) و مسجد مقدس جمكران شكل گرفته و يا به دليل ورود سالانه ميليونها زائر به شهر قم توسعه پيداكرده اند شامل:

-هتلداري و اقامتگاه هاي مسافرين

-مجتمع هاي گردشگري بين راهي

-مكانهاي سياحتي و گردشگري

-آژانس هاي گردشگري

-گردشگري سلامت

-رستورانها و اغذيه فروشي ها

-حمل و نقل و ترابري

-توليدكننده ها و فروشندگان سوهان

-برخي از صنايع دستي مثل انگشتر سازي به عنوان سوغات

گرچه برخي از اين گروه هاي فعاليت خدماتي مثل هتل و رستوران ها با توجه به ورود گردشگر مذهبي در اين شهر، قابليت ايجاد مشاغل زيادي در اين خصوص را دارند ولي به دليل كمبود اماكن اقامتي و مكان هاي سياحتي و تفريحي متناسب با حجم زائرين و به تبع آن، پايين بودن مدت زمان اقامت مسافران، صنعت گردشگري قم نتوانسته است متناسب با ظرفيت هاي بالقوهاي كه در اين زمينه دارد رشد كند. استان قم با داشتن جاذبه هاي توريستي مختلف از پتانسيل بالايي در اين خصوص برخوردار است . اماكن مذهبي، مراكز آموزش ديني و جاذبه هاي گردشگري از اين پتانسيل ها به شمار ميروند. صنعت گردشگري در كنار بخش هاي كشاورزي و صنعت ميتواند نقش به سزايي در حيات اقتصادي اجتماعي اين استان ايفا كند. حدود ٧٠٠٠ نفر در بخش گردشگري مشغول به كار هستند.


کشاورزی

كشاورزي استان قم به دليل اقليم خشك و كويري آن و خشكسالي هاي اخير نقش بسيار كمي در اشتغال و توليد ناخالص داخلي دارد و از اين حيث جز رتبه هاي پايين كشور محسوب ميشود. عليرغم سهم كوچك كشاورزي در اشتغال استان بايد توجه داشت كه استفاده نابهينه از منابع محدود آبي و عدم توسعه روش هاي آبياري با راندمان بالا چالشي براي مشاغل كشاورزي موجود در استان محسوب ميشود چراكه محدوديت منابع آبي از تنگناهاي اصلي استان است. به دليل شرايط خاص اقليمي كشاورزي در اين استان در مناطق مختلف به صورت متفاوت ديده ميشود.  روستاهاي بخش كهك و خلجستان و تعدادي از روستاهاي بخش مركزي به دليل كوهستاني بودن، داراي آب و هواي ملايم و بعضي اوقات سرد هستند كه در آنها درختان ميوه سردسيري از قبيل گردو، فندق، بادام، زردآلو و گيلاس پرورش داده ميشود. در مقابل روستاهاي بخش جعفرآباد و مركزي به علت جلگه اي بودن داراي آب و هواي گرم هستند و محصولات آنها بيشتر انار، انجير، پنبه، سبزي، صيفي، گندم و يونجه است. عليرغم پتانسيل هاي پايين استان در كشاورزي، استان قم در زمينه دامداري يكي از منابع مهم توليد گوشت و لبنيات كشور به شمار ميرود.  از ديرباز دامداري در استان قم رايج بوده و برخي از ايلات و عشاير استان هاي غربي كشور زمستانها را در اين استان ميگذارند. علاوه بر اينها پرورش گاو، گوسفند و طيور به صورت صنعتي و سنتي نيز در سطح رونق قابل توجهي دارد. جايگاه استان قم در كشاورزي و دامداري به تناسب وسعت جغرافيايي و محدوديت هاي منابع آب وخاك، جايگاه نسبتاً خوبي است. استان قم با ١١ هزار هكتار وسعت، ٦٨ صدم وسعت كشور را به خود اختصاص داده درحاليكه سهم استان از توليدات دامي و كشاورزي به مراتب بيشتر از اين وسعت است. كل اراضي قابل كشت استان معادل ١٠٤ هزار و ٧٣٠ هكتار كه معادل ٠,٤٦ درصد كشور است، ميباشد. كل توليدات بخش كشاورزي آن برابر ٧١٢ هزار تن بوده كه معادل ٠,٥٢ درصد توليدات كل كشور است.

از مهمترين محصولات بخش كشاورزي استان قم در تقسيم كار ملي بين استان ها بر اساس نظريه پايه توسعه استانها ميتوان موارد زير را نام برد:

گروه زراعي و باغي:  غلات، نباتات علوفه اي، گياهان دارويي، گياهان زينتي

گروه دامي:  پرورش دام سبك، پرورش دام سنگين و پرورش طيور صنعتي

در حال حاضر قم سهم به سزايي در آمار توليد گوشت، مرغ و تخم مرغ در كشور دارد. استان قم حدود نيم درصد از خاك كشور را در منطقه اي خشك و بياباني در اختيار دارد و با منابع آبي و خاكي بسيار محدود، در حال حاضر ٥,٧ درصد گوشت قرمز، ٢,٣ درصد گوشت مرغ، ١,٨ درصد شير خام و ٧,٤ درصد تخم مرغ كشور در استان قم توليد ميشود.

بيش از ١٢ درصد محصولات دامي كشور در استان قم توليد ميشود. استان قم باوجود وسعت كم و در اختيار داشتن سهمي كمي از زمين هاي كشاورزي حاصلخيز كشور، همواره به عنوان يكي از شهرهاي موفق عملكرد خوبي در بخش دامداري داشته است و بر اساس آمارهاي اعلام شده سالانه بيش از يك ميليون دام از ٢١ استان به قم منتقل شده و به ٢٣ استان كشور نيز صادر ميشود. در حال حاضر ٦ مجتمع دامداري ( اعم از شيري و پرواري) در استان وجود دارد . يكي از آنها مجتمع دام شهر است كه در كشور يك استثناء است و بيش از هزار واحد دامداري در اين مجتمع مستقر ميباشند. مجتمع دام شهر در بخش جعفريه جايگاه ويژه اي را به استان قم در بخش دامداري داده است، اين مركز يكي از مراكز بسيار مهم دامي در كشور است و در حال حاضر در تعيين قيمت بسياري از محصولات كشاورزي مانند علوفه و حتي محصولات دامي مانند شير تأثير بسياري دارد.

باوجود كمبود زمين هاي كشاورزي و منابع آب مسلماً اين آمارها در بخش دام شيري و گوشتي نشان از ظرفيت بالاي استان قم در حوزه دامداري دارد استاني كه با وسعت بسيار كم و زمينهاي خشك و بي آب و علف ١٢ درصد توليدات دامي كشور را تأمين ميكند. بيش از ٦٥ درصد توليدات محصولات دامي قم مازاد بر نياز استان است كه به استانها و كشورهاي ديگر صادر ميشود. صنعت دامداري بخش عظيمي از اشتغال و توليدات استان را در بخش كشاورزي به خود اختصاص داده است.

در خصوص كشت پسته طي چند سال گذشته با ايجاد ١٠ هزار و ٥٠٠ هكتار باغ پسته استان قم توانسته است جايگاه اول كشور را به لحاظ رشد توليد دست آورد. پسته قم از لحاظ كيفيت در رتبه دوم كشور قرار دارد. طرح توليد محصول سالم و ارگانيك در ٧ هزار هكتار از اراضي قم اجراشده و از اين حيث توانسته است رتبه دوم كشور را به دست بياورد. در ١٠٠ هكتار زمين كشاورزي در استان كاشت گياهان دارويي شروعشده است و قرار است كه در سه سال آينده اين رقم را به هزار هكتار برسد.

گردشگری

بخش گردشگري به دليل ورود سالانه ميليونها زائر داخلي و خارجي و تأثير بسزاي آن در اقتصاد و اشتغال استان، داراي پتانسيل هاي توسعه اي بسيار مناسبي در حوزههاي مختلف بوده و تأثير به سزايي در بخش دوم (صنعت) ميتواند داشته باشد. توسعه صنعت گردشگري و افزايش زمان اقامت مسافرين، بالطبع باعث ايجاد تقاضا و بازار مناسبتر و بزرگتري براي بسياري از خدمات و صنايعي كه به طور مستقيم و يا غيرمستقيم براي زائران محصول يا خدمت ارائه ميكنند. ازاين رو ميبايست رسته هايي كه در راستاي توسعه گردشگري استان شكل گرفته اند و يا با آن در ارتباط هستند، تقويت گردد.


جمع بندي

١. ايجاد شبكه همكاري بين اصناف و سازمان فني و حرفهاي

باتوجه به صحبتهاي انجام شده با فعالان صنف هاي مختلف و مديران سازمان فني و حرفه اي، ارتباط و تعامل مناسبي ميان اين نهادها وجود ندارد و به همين دليل در برنامه ريزي هاي آموزشي سازمان فني و حرفه اي تاثيري از اعمال نظرات اصناف مشاهده نميشود. از اين رو پيشنهاد شده است تا به صورت منظم و با حضور كارگزار اشتغال استان، جلساتي با حضور اصناف مختلف و مديران سازمان فني و حرفهاي برگزار شده و نيازمندي ها و تقاضاي اعضاي صنف و همچنين امكانات قابل اشتراك شناسايي شده و با نظارت كارگزار اشتغال، دورههاي آموزشي مورد توافق در قالب استاندارهاي آموزشي يا پودمان هاي كوتاه مدت ارايه شود.

٢. ايجاد مركز توانمندسازي كسب وكارها

يكي از مهمترين مشكلات موجود در فضاي اشتغال استان، نبود يك مرجع براي هدايت و نظارت براي فارغ التحصيلان سازمان فني و حرفه اي يا فارغ التحصيلان دانشگاهي در جهت راه اندازي كسب وكارهاي شخصي و يا در فضاي كسب وكار است. هرچند ايجاد مراكز رشد و پاركهاي علم و فناوري با هدف پاسخ به اين نياز ميباشد اما هنوز بسياري از دغدغه ها پاسخ داده نشده است. همچنين وجود يك فضاي كار اشتراكي كه تيمهاي نوپا و استارت آپ ها بتوانند در اين فضا حضور داشته باشند و تحت نظارت مربيان و مدرسان مسير درست كسب وكار را آغاز كنند و يا براي حضور در كسب وكارها آماده شوند. از اين رو مقدمات راه اندازي اولين مركز توانمندسازي كسبوكارها با همكاري نهادهاي مرتبط در استان در حال پيگيري ميباشد.

٣. پيشنهاد برگزاري رشته هاي مهارتي موردنياز

هرچند بسياري از استاندارهاي موجود در حال برگزاري در استان قم، نياز به بازنگري، به روزرساني و متناسب سازي با نياز استان است، اما همچنان تعدادي استاندارد در سطح سازمان فني و حرفه اي كل كشور تدوين شده است كه در صورت برگزاري در استان قم، ميتواند پاسخگوي بخش مهمي از تقاضاي مهارتي استان باشد. علاوه بر اين، برخي مهارتهاي كاربردي نيز در جهت توسعه كسب وكارها مورد نياز است كه در ميان استاندارهاي فني و حرفهاي موجود نمي باشد و لازم است در قالب استاندارهاي جديد يا پودمانهاي كوتاه مدت تدوين و اجرا شود. ليست اين پيشنهادات در بخش آخر به تفكيك رسته هاي اولويتدار ارايه شده است.