بنر صفحه اصلی

خراسان شمالی

خراسان شمالی

شماي كلي اقتصادي استان

استان خراسان شمالي از پتانسيل هاي قابل توجه اي در حوزه هاي زراعت، باغي، دامپروي، گردشگري، معادن فلزي، صنايع پلاستيك، فرش، گياهان دارويي و ... برخوردار است. با اين وجود اين استان به دلايل گوناگونان نتوانسته است به جايگاه مناسبي از توسعه يافتگي دست يابد. جدول زير برخي از شاخص هاي مهم اقتصادي و اجتماي استان را به نمايش گذاشته است. علي رغم وجود ظرفيتهاي متعدد اقليمي، جغرافيايي، تاريخي و فرهنگي فراوان، همچنان استان خراسان شمالي از محرومترين استان هاي كشور محسوب ميشود. روند رو به رشد مهاجرت از روستاها به شهرها، نرخ بالاي حاشيه نشيني در شهرهاي بجنورد و شيروان، نرخ بالاي بيكاري در استان (به ويژه در ميان جوانان تحصيلكرده) و همچنين روند رو به رشد مهاجرت از اين استان به استانهاي همجوار و برخوردار كشور از مهمترين پيامدهاي شرايط نامطلوب اقتصادي و اشتغالي استان به حساب ميآيد.


كشاورزي

مهمترين و بيشترين محصولات زراعي استان شامل گندم، چغندرقند، جو، پنبه، سيب زميني، پياز، گوجه فرنگي، خيار، خربزه، هندوانه، يونجه و ذرت علوفه اي مي باشند. در اين ميان گندم با توليد ٢٢٦٦١٥,٢ تن، گوجه فرنگي با توليد ١٢٤٩٥٠ تن، جو با توليد ١١٠٧١٨ تن، پياز با توليد ٩٤٣٨٣ تن و چغندرقند با توليد ٨٤٥٠٠ تن بيشترين سهم از توليدات محصولات زراعي استان را دارا مي باشند. در جدول زير ميزان توليد محصولات زراعي استان طي سال هاي ١٣٩٣ و ١٣٩٤ به تفصيل نشان داده شده است. در ميان محصولات باغي، مهمترين و بيشترين محصولات شامل انگور، سيب، گلابي، گيلاس، زردآلو، هلو، گردو و بادام است. از ميان اين محصولات انگور آبي با توليد ١٧٢٦٢٠ تن در سال رتبه اول و سيب با توليد ٥٥٢١١ تن در سال رتبه دوم اين محصولات را به خود اختصاص داده اند. طبق گزارش سازمان جهاد كشاورزي استان، چيزي حدود ٩٠ هزار تن انگور و ٢٠ هزار تن كشمش مازاد استان مي باشد. در حال حاضر ٢٠ هزار خانوار روستايي در زمينه كشت انگور فعاليت مي نمايند كه با احتساب اشتغال جانبي تعداد زيادي از جمعيت اين استان را شامل مي شود. اين استان از نظر توليد انگور در رتبه هفتم كشوري قرار داد. پس مي توان با يك برنامه ريزي دقيق و اصولي ميزان اشتغال زائي اين محصول را با سه راهكار افزايش بهره وري كشت تاكستان ها، ايجاد و توسعه صنايع تبديلي و همچنين بكار گيري نيروهاي تحصيل كرده در بحث تحقيقات، بصورت چشم گيري افزايش داد. به علت كمبود صنايع تبديلي و تكميلي در استان، تنها ٢٠ درصد از انگور توليدي به كشمش و مقدار خيلي كمي نيز به شيره و سركه انگور تبديل مي شوند. حجم بالايي از انگور استان به استان هاي همسايه نظير سمنان ارسال مي شود. تنوع ارقام انگور نيز در استان بسيار كم است بطوري كه در حال حاضر در باغات ديم فقط انگور كلاهداري و در باغات آبي نيز انگور كشمشي و عسگري توليد مي شود. همچنين تبديل شيوه باغداري از نوع پاچراغي به شكل داربستي، سبب افزايش چشم گير توليد و در نتيجه بهره وري مي گردد. برخي رتبه هاي كشوري استان خراسان شمالي در حوزه كشاورزي:

-رتبه ٣ توليد عدس كشور

-رتبه ٤ پرورش كرم ابريشم كشور

-رتبه ٥ توليد پنبه كشور

-رتبه ٦ توليد دانه آفتابگردان كشور

- رتبه ٦ توليد گياهان دارويي كشور (پايلوت كشوري)

- رتبه ٦ توليد زعفران كشور

-رتبه ٦ توليد گياهان دارويي

- رتبه ٧ توليد انگور كشور

-رتبه ٨ آلوي قطره طلاي كشور

- رتبه ٩ توليد پياز كشور

- رتبه ١٠ توليد گلابي كشور

-رتبه ١١ توليد چغندر قند كشور


صنعت

تعداد زيادي واحد صنعتي ديگر در حوزه توليد محصولات پلاستيكي، محصولات لبني، بسته بندي حبوبات و خشك بار، مبلمان اداري، اتاق سازي خودروهاي سنگين، عرقيات گياهي، تابلوهاي تبليغاتي و ... نيز مشغول به فعاليت مي باشند كه با توجه به ظرفيت استان با تزريق مالي اندك به اين واحدها، امكان توسعه و افزايش توليد و نهايتا ايجاد اشتغال بيشتر در آن ها فراهم خواهد شد. براي توسعه بخش صنعت استان فقط به موارد موجود نبايست بسنده كرد. بلكه بايد به دنبال زمينه ها و پتانسيل هاي نو به منظور سرمايه گذاري كشت. در اين خصوص بطور مثال مي توان به بحث انرژي خورشيدي اشاره نمود كه در حال حاضر با توجه به پتانسيل و زاويه بسيار مناسب تابش نور خورشيد در بخش بياباني استان يعني شهرستان هاي گرمه و جاجرم، توسط سرمايه گذار خارجي، اقدام به تاسيس نيروگاه هاي خورشيدي شده است. بخش ساختمان استان (شامل بخش ساختمان و تامين آب، برق و گاز طبيعي) با توليد ناخالص داخلي ٩٦٨٢٧٤٦ ميليون ريالي در سال ١٣٩٢ ، با رشد منفي ٦ درصدي نسبت به سال قبل آن مواجه شده است. اين صنعت با وجود ركود حاكم بر حوزه ساختمان كشور و همچنين اتمام تمامي پروژه هاي مسكن مهر استان، بشدت دچار مشكل شده و نقش پررنگي در افزايش آمار بيكاري استان به ويژه در سال ١٣٩٣ (نرخ بيكاري ١٤,٢ درصدي) داشته است.


خدمات

بخش خدمات استان عموماً شامل خدمات خرده فروشي، عمده فروشي، تعمير وسائل نقليه و كالا (به ويژه در بجنورد، اسفراين و شيروان)، حمل و نقل و انبارداري بوده و ميتوان گفت كه خدمات مولّد از بخشهاي مغفول مانده در توسعه استان است. يكي از مهمترين اين خدمات، خدمات بازرگاني است كه عليرغم داشتن پتانسيل، هنوز توسعه نيافته است. پتانسيلي همچون ٢٧٨ كيلومتر مرز مشترك با كشور تركمنستان كه هيچ گذرگاه يا بازارچه مرزي به عنوان زيرساخت در استان وجود ندارد. زيرساختي كه زمينه اشتغال افراد بومي و همچنين كاهش هزينه حمل و نقل محصولات صادراتي استان را به ارمغان خواهد آورد. در بخش خدمات مي توان به خدمات گردشگي توجه ويژه اي نمود. صنعت توريسم هم اكنون از جايگاه بسيار خوبي در سطح جهاني برخوردار است و سومين صنعت مولد اشتغال و سرمايه پس از صنايع نفت و خودرو مي باشد. قابليت هاي صنعت توريسم همه را به اين باور رسانده است كه اين صنعت راه ميانبري براي توسعه هر چه بيشتر اقتصادي در كشورهاي در حال توسعه و توليد ثروت در كشورهاي صنعتي است. چرا كه توسعه گردشگري، بخصوص افزايش تعداد جهانگرد خارجي سبب رونق طيف وسيعي از فعاليت هاي اقتصادي يا منطقه اي مي شود. از اين رو، توسعه اين صنعت براي كشورهاي در حال توسعه اي همچون ايران كه با معضلاتي همچون بيكاري، محدوديت منابع ارزي و اقتصاد تك محصولي مواجه اند و از طرفي سرشار از جاذبه هاي ديدني طبيعي، باستاني، تاريخي، زيارتي و تفريحي نيز مي باشند، از اهميت فراواني برخوردار است. استان خراسان شمالي با داشتن پيشينه تاريخي، اقوام مختلف، موسيقي، طبيعت زيبا و بكر، صنايع دستي، غذاهاي محلي، جاذبه هاي مذهبي و همچنين ١٢٠٠ اثر ملي ثبت شده، ٦ سد آبي با پتانسيل ايجاد دهكده ساحلي، ٨ روستاي هدف گردشگري و ٢٤ منطقه گردشگري، داراي پتانسيل قوي در زمينه گردشگري است بطوري كه از آن با عنوان ايران كوچك ياد مي شود. اين پتانسيل ارزشمند مي تواند به عنوان محور توسعه استان عمل نمايد. بنابر گزارش اداره كل ميراث فرهنگي استان، سالانه بيش از ٢٠ ميليون مسافر از اين استان عبور و يا ديدن مي نمايند اغلب در بررسي و امكان سنجي بخش گردشگري يك منطقه شاخص هايي مانند جاذبه ها، دسترسي، تاسيسات و تسهيلات زيربنايي، خدمات مهمان پذيري، عناصر نهادي و سازماني و ... را مورد بررسي قرار مي دهند. در بررسي اين شاخص ها در استان مي توان گفت كه خراسان شمالي داراي جاذبه هاي زيادي براي گردشگري است. جاذبه هايي همچون تنوع بالاي گياهان دارويي كه خود سبب شده است استان خراسان شمالي پايلوت كشوري در اين زمينه گردد.


روند و نقاط عطف اقتصاد و اشتغال استان

تا پايان دولت سازندگي ديدگاه و جريان توسعه استان به سمت ايجاد واحدهاي صنعتي بزرگ در استان بوده است. اين در حالي است كه استان در آن زمان از منابع آبي و زمين هاي حاصل خيز مناسبي برخوردار بوده و توجه مردم به امر كشاورزي بسيار زياد بوده است. واحدهاي ايجاد شده در آن سال ها نيز بر مبنا پتانسيل هاي استان نبوده اند. همين امر سبب شده است كه در حال حاضر در بحث توسعه دچار مشكل شوند.


نوار شمالي (كشاورزي، خدمات(فرش دستباف))

تقريباً ٩٥ درصد جمعيت اين بخش استان، روستانشين مي باشند. اين منطقه داراي آب نسبتاً كافي، آب و هواي و توپوگرافي كوهستاني، داراي باغات حاصل خيز گردو، گيلاس، انگور و ... به ويژه در نواحي شمال شرقي و همچنين توتستان هاي گسترده در مناطق شمال غربي مي باشد. بواسطه بالا بودن ارتفاع مناطق از سطح دريا بخش زراعت نيز به ويژه نوع ديم، از وضعيت مطلوبي برخوردار است. بطوري كه با وجود رطوب كافي، كشت ديم محصولات عملكردي مناسب را در پي خواهد داشت. از طرفي اين عامل سبب شده است تا رويش گياهان دارويي همچون باريجه در جاي جاي اين منطقه ديده شود. گياهان دارويي با كيفيت بسيار مناسب و در حجم بالا. همچنين در منطقه كهنه جلگه كه در شمال شهرستان مانه و سملقان قرار دارد، كشاورز نمونه كشوري در زمينه كشت گندم ديم در آب و هواي معتدل با عملكرد در هكتار بيش از ٦,٥ تن مشغول فعاليت باشد. اين در حالي است كه عملكرد در هكتار گندم ديم استان بطور متوسط كمتر از يك تن مي باشد.


نوار مركزي) خدمات، كشاورزي، صنعت(

تقريباً سيستم اقتصاد اصلي شكل گرفته در استان خراسان شمالي چه در حوزه كشاورزي و چه در حوزه خدمات و صنعت، بر پايه محور اصلي استان يعني مسير مشهد- بجنورد- گرگان شكل گرفته است (نقشه ٦). سالانه بالغ بر ٢٠ ميليون نفر از اين محور عبور مي نمايند. همين امر موجب گرايش شديد مردم استان به سكونت در اين مناطق شده است. به صورتي كه امروزه، مهاجرت به بجنورد و شيروان و حاشيهنشيني ناشي از اين مهاجرت ها از مهمترين معضلات استان و عامل افزايش نرخ بيكاري در اين شهرستانها شده است. مي توان به جرأت اين منطقه را مهمترين منطقه استان ياد نمود كه شهرهاي آشخانه، بجنورد، شيروان و فاروج را در خود جاي داده است. حدود ٧٧ درصد از جمعيت شهري استان در اين ناحيه قرار گرفته است. استان داراي صنعت خاصي نمي باشد كه بطور گسترده و زنجيره وار فعال باشد. بلكه بيشتر بار بخش صنعت استان بر دوش هفت واحد بزرگ صنعتي استان است كه در شهرهاي بجنورد، شيروان، اسفراين و جاجرم پراكنده مي باشند. ساير صنايع استان كه شامل ٣٦٥ واحد صنعتي كوچك و متوسط است در كل استان به ويژه شهرك هاي صنعتي شماره ١ و ٢ بجنورد و شهرك صنعتي اسفراين و شيروان مستقر مي باشند. واحدهاي مستقر در اين نواحي از حيث فراواني به ترتيب واحدهاي صنايع غذايي و آشاميدني و بعد از آن واحدهاي صنايع پلاستيك مي باشند. صنايع بزرگ و اصلي همچون پتروشيمي خراسان، سيمان بجنورد و نيروگاه برق شيروان و بالغ بر سه چهارم نواحي و شهرك هاي صنعتي استان و همچنين تعداد بسياري از صنايع كوچك و متوسط تبديلي در اين مسير ترانزيتي قرار گرفته اند

نوار جنوبي (كشاورزي، خدمات(گردشگري)، صنعت)

اكثر اين مناطق كويري بوده و داراي آب و هوايي گرم و خشك مي باشد. ميزان بارندگي كم و منابع آبي محدود وگاهاً شور مي باشد. جنوب شرق اين منطقه يكي از زيستگاه هاي منحصر به فرد يوز آسيايي مي باشد. پس از نوار مركزي، اين منطقه بيشترين جمعيت استان را در خود جاي داده است كه اسفراين، جاجرم و گرمه مهمترين شهرهاي واقع در آن مي باشند. در مناطق جنوبي، به علت آب كم و غالباً شور، محصولات زراعي همچون گندم، چغندرقند و محصولات باغي همچون انار، پسته، انجير و ... كشت مي شوند. انار و پسته اين منطقه كه در جنوب شهرستان اسفراين و جاجرم و گرمه كشت مي شود، از كيفيت بسيار خوبي برخورد دار بوده كه سطح زير كشت آن هر سال در حال افزايش است. وجود ذخاير غني و متنوع از گياهان دارويي از پتانسيل هاي خاص اين ناحيه مي باشد. گياهان دارويي همچون خارشتر كه در مناطق كويري بسيار يافت مي شود. پرورش دام سبك نيز در اين مناطق بسيار ديده مي شود. در دام سنگين به نسبت دو منطقه ديگر چندان فعال نمي باشند. فقط در منطقه اي از شهرستان اسفراين به نام چهل دختران، تعداد قابل توجه اي شتر ( ٣٠٠٠ نفر) نگهداري و پرورش داده مي شوند. در خصوص گردشگري نيز مي توان به آثار باستاني فراوان در اين منطقه همچون شهر بلقيس اسفراين و قلعه جلال الدين جاجرم و همچنين در زمينه طبيعت گردي به جاذبه كوير نوردي در منطقه كال شور در جنوب شهرستان جاجرم، دره هاي زيبا و سرسبز منطقه اسفراين و همچنين زيستگاه يوز آسيايي اشاره نمود.


جمع بندي و پيشنهادات

استان خراسان شمالي با اقتصادي مبتني بر كشاورزي در حال حاضر با نرخ بيكاري ١١,١ درصدي، از وضعيت چندان مناسبي در حوزه اشتغال برخوردار نمي باشد. آموزش به عنوان يكي از زيربناهاي اصلي توسعه اشتغال، مي تواند سهم اثرگذاري در رونق و تثبيت اشتغال ايفا نمايد. بر همين اساس گزارش حاضر با در نظر گرفتن جايگاه سازمان آموزش فني و حرفه اي به عنوان يكي از مهمترين نهادهاي عرضه كننده نيروي كار، اهميت بسيار ويژه اي پيدا مي نمايد. مطابق با بررسي هاي انجام شده به ترتيب گروه هاي آموزشي مراقبت و زيبايي، فناوري اطلاعات و صنايع پوشاك بيشترين متقاضيرا در آموزشگاه هاي آزاد داشته اند، بطوري كه ٨٣ درصد كارآموزان دوره ديده در اين مراكز را شامل مي شود. در مراكز دولتي نيز بيشترين اقبال به ترتيب به سمت گروه هاي برق، صنايع خودرو، فناوري اطلاعات، امور باغي و معماري است كه بيش از ٥٣ درصد متقاضيان مراكز دولتي را به خود اختصاص داده اند. در بخشي از گزارش ميزان غرابت رسته هاي اولويت دار استان با خروجي نهادهاي آموزشي به ويژه فني و حرفه اي مورد مطالعه قرار گرفت. طي اين بررسي ٣٨,٥ درصد دوره هاي برگزار شده توسط اداره كل آموزش فني و حرفه اي خراسان شمالي با رسته هاي اولويت دار شناسايي شده در طرح تكاپو، سازگاري دارند. با توجه به مطالعات ميداني و همچنين بررسي دقيق دوره ها، مشخص گرديد كه اين ميزان تطابق بسيار كمتر از اين ميزان است. بطور مثال مي توان در اين رابطه به دوره هاي گروه آموزشي فناوري اطلاعات اشاره نمود. در اين گروه آموزشي ٧٥ درصد كارآموزان، در دوره هاي مرتبط با ICDL شركت نموده بودند. دوره هايي كه به جهت توسعه اين رسته ي شغلي چندان كارا نمي باشند. از سويي نيز مي توان بيان نمود كه تقريباً ٩٠ درصد دوره هاي آموزش داده شده در حلقه توليد زنجيره ارزش رسته مزيت دار متمركز هستند. حلقه هاي پس و پيش چندان مورد توجه قرار نگرفته است كه اين خود عيبي بزرگ است.