بنر صفحه اصلی

ایلام

شماي كلي اقتصادي استان

استان ایلام علیرغم جمعیت کم و داشتن منابع فراوان، از استان های دارای نرخ بیکاری بالا میباشد. وجود جمعیت جوان و تعداد بالای دانش آموختگان دانشگاهی و کمبود فرصت های شغلی در استان، ضمن کاهش درآمد خانواده ها و کاهش رفاه اجتماعی، باعث مهاجرت جوانان و خانواده ها به شهرهای بزرگ کشور و دیگر کشورها شده و موضوع مهاجرت به یکی از مسائل اجتماعی مهم استان تبدیل شده است.  دوری استان از مرکز کشور و ضعیف بودن زیرساخت حمل و نقل و عدم توسعه یافتگی بخش های صنعت و کشاورزی، باعث رکود فعالیت های اقتصادی در استان شده است. هرگونه مداخله و برنامه توسعه ای برای رونق کسب و کار و ایجاد اشتغال، باید با مطالعه دقیق ساختار کسب و کار و موقعیت و شرایط استان و در نظر گرفتن تحولات اجتماعی و جمعیتی صورت گیرد.  بنابراین طرح تکاپو با در نظر گرفتن تمامی موارد و با بررسی ویژگی های اقتصادی و اشتغالی و تحولات آنها، دینامیک اشتغال شکل گرفته در استان را شناسایی و رسته های اولویت دار به منظور انجام مداخلات توسعه ای را انتخاب مینماید.

کشاورزی )زراعت  باغداری  دام و طیور(

فعالیت های بخش کشاورزی تقریباً در کل استان پراکنده میباشد و هر کدام از شهرستان ها یا بخش ها بنا به استعداد و منابع آب و خاک در یکی از شاخه های کشاورزی یا دامپروری فعالیت دارند. محصولات زراعی در شهرستانهای مهران و دهلران با توجه به دشتهای حاصلخیز و منابع آبی کافی، سطح زیر کشت و تولید بالاتری دارند  . سبزیجات و صیفیجات در شهرستانهای دره شهر، چرداول و سیروان بیشتر رونق دارد که البته رسته فعالیتهای مرتبط با این حوزه به دلیل مصرف آب بالا و ارزش افزوده پایین در میان رسته های منتخب قرار نگرفته اند و به نظر میرسد که باید یک برنامه جدی از طرف سازمانها و نهادهای متولی در خصوص اصلاح الگوی کشت و کشت جایگزین در این مناطق تدوین و اجرا شودعدم موفقیت تعدادی از گلخانهها در سالهای گذشته، تأثیر منفی بر دیدگاه مسوولین مرتبط گذاشته است . در حالیکه به نظر میرسد یکی از بخشهایی که شاغلین آن از تحصیلات دانشگاهی و مرتبط با کشاورزی برخوردار هستند، همین بخش میباشد و یکی از زمینه های ورود دانش آموختگان بیکار کشاورزی که در استان زیاد هستند به عرصه کسب وکار مرتبط با رشته تحصیلی خود محسوب میشود . مهمترین مزیت تولید محصولات گلخانه ای نسبت به فضای باز را اشتغالزایی بالا، بالا بودن بهره وری آب وخاک، افزایش تولید در واحد سطح، استفاده از زمینه ای غیرقابل کشت، وابسته نبودن تولید به شرایط محیطی و تنظیم برنامه کشت براساس نیاز بازار است. با بررسی های انجام شده مشخص شد دلایل عدم موفقیت گلخانه های ایلام به شرح زیر است:

تحصیلات غیر مرتبط : از این تعداد تنها 6 نفر از صاحبین گلخانه تحصیلات مرتبط داشتند. 

مشکلات فنی: عدم تطابق ارتفاع سازه گلخانه ها با استانداردهای موجود، عدم استفاده از سیستم گرمایشی کارا و سیستم فن و پد و تکنولوژی فن سیرکوله، عدم رعایت نکات بهداشتی، دوجداره نکردن لایه پلاستیکی

بالا بودن هزینه های تولید: هدفمندسازی یارانه ها و استفاده از سوخت پرهزینه )گازوییل(، عدم برخورداری از صرفه های ناشی از مقیاس )این واحدها بسیار کوچک هستند به همین دلیل هزینه متوسط تولید بالا است(، ساختار سازه ها باعث میشود بخشهایی از زمین )طرفین سازه( قابل کشت نباشد در حالیکه هزینه هایی را تحمیل میکند مانند هزینه انرژی.

ناتوانی در فروش به موقع محصولات با قیمت مناسب: مشکلات بازارشناسی و بازاریابی، مقیاس کوچک تولید در راستای حل مشکل واحدهای فعلی و زمینه سازی برای موفقیت واحدهای جدید در راستای ایجاد رسته شغلی راهکارهای زیر پیشنهاد میشود:

- اصلاح ساختار سازه گلخانه

- تمرکز گلخانه ها در مکان مشخص

- گازکشی واحدها

- افزایش سطح گلخانه جهت کاهش هزینه متوسط تولید و برخورداری از صرفه ناشی از مقیاس

- عضویت در اتحادیه گلخانه داران کل کشور جهت امکان استفاده از قابلیتهایی نظیر خرید نهاده های ارزان و با کیفیت، فروش محصولات، مشاوره

- هماهنگی و کشت همزمان در قالب تشکیل اتحادیه جهت برخورداری از قدرت چانه زنی بالاتر با افزایش محصولات بخش دام و طیور استان نیز از جمله زیر بخشهای کشاورزی استان، دارای تولید و اشتغال بالایی است و باید برنامه های توسعه ای در این خصوص با نگاه حفظ و پایداری اشتغال موجود از طریق توسعه زنجیره ارزش کسب و کار صورت گیرد.  با توجه به اینکه سطح زیر کشت درختانی چون زردآلو، زیتون و انگور در استان در سالهای اخیر به شدت افزایش پیدا کرده و برخی از محصولات مانند خیار دره شهر نیز به وفور و با کیفیت مناسب در دسترس است، احداث واحدهای صنایع تبدیلی کشاورزی پتانسیل بسیار مناسبی در استان دارد. ذات محصولات کشاورزی به گونه ای است که در یک بازه زمانی کوتاه به بهره برداری رسیده و با خطر فاسد شدن بازار آن به اتمام میرسد. در این بازه زمانی کوتاه که تمام کشاورزان محصول خود را عرضه میکنند قیمتها به شدت کاهش یافته و کشاورزان متضرر میگردند. صنایع تبدیلی ضمن اینکه ارزش افزوده فراوان و اشتغال پایدار ایجاد میکنند، میتوانند در تداوم عرضه محصول در طول سال با تبدیل آن به مواد خوراکی با ماندگاری بالا نقش موثری ایفا میکنند و باعث رونق بخش کشاورزی میگردند.


صنعت )صنایع معدنی غیرفلزی  نفت و گاز و پتروشیمی(

استان ایلام یک استان صنعتی نیست و اکثر صنایع استان قدمت بالایی ندارند. البته صنایع دستی از این موضوع مستثنی بوده و قدمت بالایی در این استان دارد که البته مورد توجه مناسب قرار نگرفته است. استعداد و پتانسیل بخش صنعت استان بیشتر در بخش های صنایع معدنی غیر فلزی و نفت و گاز میباشد. اشتغال موجود در بخش صنعت استان به نسبت سرمایه گذاری های انجام شده در قیاس با سایر بخش های اقتصادی، کم میباشد و بسیاری از واحدهای صنعتی نیز نیمه فعال و تعطیل میباشنددر صنایع معدنی غیرفلزی به ویژه در تولید مصالح ساختمانی )سیمان، گچ، آجر، مصنوعات بتونی، شن و ماسه و ...( میزان تولید و اشتغال از سایر گروههای صنعت بیشتر است و رونق بخش ساخت و ساز مسکن در سالهای گذشته به رونق در این بخش کمک کرده است. رسته فعالیتهای تولید مصالح ساختمانی و خدمات و مشاغل ساختمانی از رسته فعالیت های قابل اعتنا در ایجاد اشتغال و رونق کسب وکارهای خرد و کوچک و متوسط در بخش صنعت استان میباشند. منابع و استعدادهای بالقوه استان در بخش صنعت و معدن بیشتر از قابلیت ها و مزیت های بالفعل میباشد و عمده منابع عظیم نفت و گاز استان به بهره برداری نرسیده اند؛ در حال حاضر چند بنگاه بزرگ در این بخش فعال هستند و صنایع خرد و کوچک و متوسط آن از رونق چندانی برخوردار نیستند. بخش نفت و گاز استان با توجه به منابع عظیم نفت و گاز در استان، از اولویتهای مهم در حوزه سرمایه گذاری کلان و سرمایهگذاری خارجی استان میباشد که ظرفیت و قابلیت بالایی در افزایش تولید ناخالص استان خواهد داشت. البته این حوزه به غیر از صنایع خرد و کوچک پایین دست، در اولویت برنامه های توسعه ای طرح تکاپو نمیباشد. یکی از زمینه های دارای قابلیت توسعه در بخش صنعت، صنایع پایین دستی پتروشیمی میباشد که با توجه به وجود صنایع بالادستی آن در استان، امکان جذب سرمایه گذاری و تولید محصولات پتروشیمی با هدف صادرات را دارد. ضمن اینکه وجود منطقه آزاد مهران )در شرف تأسیس( در جذب سرمایه گذاری و تسهیل صادرات در این بخش بسیار مهم و تأثیرگذار میباشد. همچنین صنایع دستی بازگوکننده خصوصیات تاریخی، اجتماعی و فرهنگی آفرینندگان آن و نمادی از هویت ملی قوم ایلامی است که نقشی بی بدیل در معرفی فرهنگ و تمدن آن دارد و یکی از مهمترین مؤلفه های توسعه پایدار میباشد. بنابراین با شناسایی این فرصت همگام با سیل مشتاقان اربعین حسینی این امکان را فراهم ساخته تا توسعه رسته صنایع دستی استان ایلام توجیه پذیر شود و به افزایش اشتغال و تولید استان کمک کند.

خدمات )خدمات عمومی و تجاری  گردشگری( 

بخش خدمات در استان میتواند به عنوان محور توسعه استان مطرح شود و قابلیت توسعه بالایی دارد که میتواند باعث تحریک و رونق سایر بخشهای اقتصادی نیز بشود. با توجه به بررسیهای انجام شده در زیر بخشهای خدمات استان ایلام، بخشهای عمده فروشی، خرده فروشی، هتل و خوابگاه، رستوران، حمل و نقل جادهای، حمل و نقل هوایی، خدمات پشتیبانی و انبارداری، بیمه، خدمات واحدهای غیرمسکونی، خدمات شهری و آموزش عالی دولتی دارای ساختار برنده اقتصادی بوده است. زیرا در این بخشها سرعت رشد ارزش افزوده بخش در استان نسبت به کشور بیشتر بوده و همچنین ارزش افزوده بخش در کشور نسبت به رشد کل بخش خدمات کشور بیشتر بوده است. در زیر بخشهای مذهبی و سیاسی، تفریحی، فرهنگی و ورزشی، مددکاری اجتماعی، دامپزشکی، بهداشت و درمان خصوصی و دولتی، آموزش بزرگسالان خصوصی و دولتی، آموزش ابتدایی دولتی و امور عمومی دارای ساختار برنده مختلط بوده است .بدین مفهوم که در این بخشها سرعت رشد ارزش افزوده آن بخش در استان نسبت به کشور بیشتر بوده است ولی رشد ارزش افزوده آن بخش در کشور نسبت به کل خدمات کشور کمتر بوده است. مرز مهران در استان ایلام، به عنوان یک مرز صادراتی شناخته شده است و وادرات از این مرز بسیار ناچیز میباشد. وضعیت صادرات از مرز مهران متأثر از وضعیت داخلی کشور عراق و اولویتها و نیازمندی های این کشور میباشد. کالاهای صادراتی از مرز عراق شامل سیمان، انواع مصالح ساختمانی، سبزیجات و صیفی جات، انواع مواد غذایی و کالاهای صنعتی میباشد. میزان صادرات از مرز مهران در سالهای گذشته روند رو به رشدی داشته و پیش بینی میشود این روند ادامه داشته باشد. گمرک بین المللی مهران در چند سال گذشته رونق بسیار خوبی داشته و در خصوص زیر ساخت های مورد نیاز اقدامات مهمی انجام شده است که این گمرک را به یکی از گمرکهای فعال کشور تبدیل کرده است. این گمرک یکی از ظرفیت های مهم استان برای توسعه اقتصادی میباشد و استان ایلام را به یکی از مسیرهای صادراتی مهم کشور تبدیل خواهد کرد. نکته قابل ذکر در خصوص میزان صادرات از مرز مهران در آمار جدول فوق، در نظر گرفتن موضوع تحریم ها و وضعیت خاص کشور عراق از نظر جنگ داخلی و خرابی های ناشی از حضور گروه داعش میباشد که به شدت بر میزان صادرات کالا و خدمات فنی و مهندسی تأثیر منفی گذاشته است و گرنه میزان صادرات باید چندین برابر وضعیت کنونی میبود. از منظر ایجاد اشتغال نیز، در چند سال گذشته گمرگ مهران باعث ایجاد مشاغل زیادی در حوزه حمل و نقل بار و خدمات گمرکی و ترخیص کالا و خدمات عمومی و فنی و مهندسی شده است. حمل و نقل باری و لجستیک نیز یکی از بخشهایی است که در استان کمتر به آن توجه میشود در حالیکه از نظر اشتغال و درآمد و خدمات مرتبط از اهمیت بالایی برخوردار است. وجود مرز مهران و گمرک بین المللی مهران و در کنار آن منطقه ویژه اقتصادی مهران، موقعیت ویژهای برای رونق گرفتن شرکتهای حمل و نقل بینالمللی و خدمات مرتبط با حوزه حمل و نقل و لجستیک میباشد. بخش گردشگری استان یکی از ظرفیتها و مزیتهای اصلی استان برای توسعه و پیشرفت اقتصادی است که هنوز در ابتدای راه میباشد. گردشگری استان در حال حاضر از جنس گردشگری مذهبی و گذری میباشد؛ استان ایلام و به ویژه شهرستانهای شمالی استان )چرداول  سیروان  ایلام  ایوان  مهران( در مسیر حرکت زایرین عتبات عالیات در کشور عراق و از طرفی گذرگاه زایرین و گردشگران عراقی اماکن مذهبی و توریستی کشور میباشند.

روند و نقاط عطف اقتصاد و اشتغال استان

قسمتهای شمالی استان عمدتاً کوهستانی بوده و سلسله جبال زاگرس به صورت رشته کوه های موازی در امتداد چین خوردگی ها، دره های نسبتاً  کم عرض و ارتفاعات متوالی را به وجود آورده است در قسمتهای جنوبی استان کبیرکوه، حوزه های آبریز رودخانه های کوچکی را در دامنه های جنوبی خود ایجاد کرده که در نهایت به دشت هایی منتهی میگردند البته این دشتها در شهرستان دهلران وسیعتر میباشند. موقعیت استان به لحاظ اقلیمی تقریباً چهارفصل است که همراه با جنگل های پراکنده بلوط پتانسیل گردشگری و کشاورزی مناسبی را ایجاد کرده است. روند توسعه استان ایلام با شروع جنگ متوقف شد و تا پایان جنگ مقدار زیادی از زیرساخت های خود را نیز از دست داد. پس از پایان جنگ روند بازساری آغاز شد و صنایع سنگین مانند کارخانه سیمان و پالایشگاه گاز و پتروشیمی وارد استان شدند. همزمان راه های مواسلاتی استان و نیز فرودگاه آن توسعه پیدا کرد.  تقویت روابط حسنه بین ایران و عراق و بازگشایی مرز مهران نیز بر اثرات مثبت این پدیده افزوده و با افزایش نرخ دلار فضای بسیار مناسبی برای تقویت صادرات و رفع مشکل بن بست بودن استان ایجاد شده است. مهران می تواند شریان اقتصادی استان را به جریان اقتصاد جهانی متصل کرده و تقویت میادین نفت و گاز و صنایع پایین دستی آن می تواند افق توسعه استان را روشن تر از پیش گرداند.

بنابر تحلیل های مبتنی بر دینامیک اشتغال استان، میتوان اقتصاد شکل گرفته در استان را به سه منطقه تقسیم کرد:

منطقه ۱: کشاورزی )زراعت – باغذاری – دام و طیور(

منطقه 2: صنعت )صنایع معدنی غیر فلزی  نفت و گاز و پتروشیمی، صنایع دستی(

منطقه ۳: خدمات )خدمات عمومی و تجاری  گردشگری-ورزش(



جمع بندی و پیشنهاد

تناسب عرضه و تقاضای نیروی کار با دینامیک اشتغال استان و به بیان ساده تر تناسب آموزش های ارائه شده با رسته های اولویتدار استان برابر مناسب نیست. تمرکز آموزشهای فنی و حرفه ای در بخش تولید بوده است در حالی که در سایر حلقه ها تقاضای قابل توجهی وجود دارد و نیاز به توجه بیشتری دارد . بیشترین خلاء مربوط به فرآوری، بازاریابی و فروش است. نکته جالب توجه این است که دوره های بازاریابی و فروش برگزار شده از طرف متقاضیان با استقبال مناسبی مواجه نمی شود و این نکته جهت فرهنگ سازی و سیاست گذاری در این زمینه قابل توجه است.