بنر صفحه اصلی

چهارمحال وبختیاری

شماي كلي اقتصادي استان

استان چهارمحال و بختیاری با دارا بودن مناطق متنوع طبیعی )دشتها، کوهستان، جنگل و... (، تاریخی )قلعه دزک، قلعه و موزه چالشتر، کتیبه های سنگی رخ، موزه ی باستان شناسی شهرکرد )حمام پرهیزگار(، پل زمانخان، مسجد جامع هرچگان، قلعه سردار اسعد و ...(، مذهبی )امام زادهی حمزهعلی، امامزاده شیخ شبان، امام زادگان حلیمه وحکیمه خاتون و امام زادههای مختلف در اغلب شهرها ( و ورزشی  )پیست اسکی کوهرنگ، مسابقات رفتینگ و آبهای خروشان ارمند، ماهیگیری و ...( پتانسیل های لازم برای تبدیل شدن به مقصد جمع کثیری از گردشگران ایرانی و خارجی را دارد. با توجه به پتانسیل های فوق، توسعه خدمات تفریحی و گردشگری رویکرد مناسبی بوده که بصورت پراکنده در استان گسترش یافته است. برخی زیر ساخت های تولیدی و صنعتی، قرار گرفتن در بین دو استان صنعتی که از لحاظ صنعت اشباع شده اند و توسعه ی زیر ساخت های راه و ریلی و فرودگاه از جمله مزیت های رقابتی این استان بوده که متناسب با آن ، وضعیت اشتغال و بیکاری استان در سطح نامطلوبی ارزیابی می شود. مطالعات نشان می دهد که معضل کم آبی و همچنین افزایش هزینه های ناشی از کشت، داشت و برداشت محصولات کشاورزی در قسمت شمال غرب و غرب تا جنوب استان باعث کاهش اشتغال در بخش کشاورزی استان شده و به دنبال آن باعث از دست دادن شغل عده ی زیادی از مردم در این مناطق شده است و این منجر به مهاجرت تعداد زیادی از آنها به سمت شهرکرد و اصفهان جهت کسب و کار های دیگر و میل به سمت کسب و کارهای خدماتی در سطح استان شود. استان چهارمحال و بختیاری دارای سه منطقه با سیستم اقتصادی - اجتماعی خاص میباشد به طوری که در منطقه ی اول یا همان منطقه ی شمال و مرکز استان بیش از نیمی از جمعیت استان زندگی میکنند و شغل عمده مردم خدمات و صنعت میباشد و نسبت به دیگر مناطق دارای وضعیت مناسب تری از لحاظ بیکاری و مشارکت اقتصادی میباشند مناطقی که بخشی از آن شامل شهرستان های کوهرنگ، اردل و فارسان با 20 درصد جمعیت میباشد و منطقه ی دیگر جنوب استان، شهرستان لردگان با 22 درصد جمعیت میباشد و مردم متکی به کشاورزی و خدمات می باشند که عمده ی بیکاری استان و معضل بیکاری در این دو منطقه به خصوص شهرستان لردگان با 298 روستا میباشد. وجود صنایع بزرگی مانند فولاد، پتروشیمی، سیمان و... موجب شکل گیری جایگاه ویژهای برای این استان در اقتصاد آینده کشور شد خواهد شد. استان چهار محال و بختیاری در زمینه فولاد و سیمان طی سالهای گذشته جهش خوبی داشته است.


اقتصاد استان چهارمحال و بختیاری نیز مانند بسیاری از استانهای دیگر در سه بخش کشاورزی، صنعت و خدمات متمرکز شده است و شاید وجه تمایز آن به سهم این بخشها در اشتغال بر میگردد.  بخش کشاورزی به دلیل مشکلات کمبود آب رشد چندانی نداشته است و بیشتر اشتغال های جدید در حوزه خدمات کشاورزی است . سهم کشاورزی در استان چهارمحال و بختیاری از اشتغال کل استان برابر با 18.1 درصد است. سهم اشتغال بخش صنعت نیز برابر با 39.9 درصد است که سال به سال کمتر میشود و جای خود را به خدمات میدهد که در حال حاضر سهم آن از اشتغال استان برابر با  42 درصد میباشد. در واقع میتوان گفت سهم کشاورزی به دلیل مشکلات کم آبی و نحوه کشت سنتی و سختی کار پایین است، سهم صنعت نیز به دلیل رکود صنایع وابسته بالادستی و پاییندستی در حال کمتر شدن و سهم بخش خدمات در حال جایگزینی به جای صنعت و کشاورزی است.


کشاورزی

در بخش کشاورزی، استان به دلیل خشکسالی های پی درپی و همچنین کمبود و بهره برداری نامناسب از منابع آب بخصوص در لردگان شمال استان و کاهش حق آبه زاینده رود و نیز رواج خرده مالکی و عدم استفاده از فناوری های مناسب، سهم اشتغال در بخش کشاورزی استان از 22 درصد در سال 1384 به 18 درصد در سال 1395 رسیده است و این کاهش تا سال 1394 ادامه داشت تا اینکه سال 1395 افزایش 3 درصدی در این زمینه اتفاق افتاد. از 52 درصد سطح زیرکشت استان، 13 درصد تولیدات زراعی )گندم( به دست آمده است، از 19 درصد سطح، 18.8 درصد تولید )یونجه(  و از 4.9 درصد سطح، 24.7 درصد تولید  )سیب زمینی ( به دست آمده است که این نشانگرکشاورزی ناکارآمد استان و استفاده نامناسب با بهینه ی کم از اراضی استان میباشد از 46.8 درصد اراضی استان که کشت دیم میباشد، تنها 7.6 درصد تولید محصولات به دست میآید با توجه به اینکه بیش از 92 درصد تولید محصولات استان، از کشت آبی بدست میآید. این درحالی است که طی سالهای اخیر استان چهارمحال و بختیاری با کم آبی و خشکسالی مواجه شده است و با توجه به این محدودیت منابع آبی، و سیستم سنتی آبیاری که آب را در کرتهای کشاورزی رها میکنند، میتوان انتظار داشت که محصولی بیشترین فایده و نفع را برای استان دارد که حداکثر بهره وری را از زمین و آب دارد که طبق این آمار بیشترین بهره وری بخش زراعی استان مربوط به سبزیجات به خصوص سیب زمینی و یونجه بوده است. در بین تمام محصولات باغی انگور، سیب، هلو، گردو و بادام با داشتن سطحی معادل 33770 هکتار حدود 90 درصد سطح باغات استان را دارا میباشند. در سال 93 حدود 82496 تن محصول از باغات استان به دست آمدکه فقط 262 تن آن ازباغات دیم بوده است.


صنعت

استان چهارمحال و بختیاری در سالهای نه چندان دور در زمینه فعالیتهای صنعتی در زمره توسعه نیافته ترین مناطق کشور بوده است این درحالی است که این استان حلقه ارتباطی استانهای خوزستان و اصفهان به عنوان قطب های انرژی و صنعت کشور محسوب میشود. درهرحال امروزه با نگرش به موقعیت جغرافیای این استان که در ناحیه مرکزی زاگرس واقع شده است، که با توجه به شرایط قرارگیری در مسیر قطب های صنعتی اصفهان و خوزستان که از لحاظ صنعت تا حدودی به صورت اشباع درآمده اند و همچینین وجود برخی معادن زیرزمینی به عنوان عامل مثبت در محاسبات کارشناسان برای استقرار صنعت در این منطقه مدنظر قرار گرفت بهطوری که امروزه شاهد این هستیم که صنعت دارای جایگاه ویژهای در اشتغال استان قرار دارد.

در حال حاضر 29 شهرک و ناحیه صنعتی در این استان مصوب است که از مجموع این تعداد 21 واحد فعال است . از مجموع واحدهای فعال صنعتی در این استان تعداد پنج واحد ناحیه صنعتی بوده و مابقی در قالب شهرک صنعتی فعال هستند . مهمترین شهرکهای صنعتی که دارای واحدهای بسیار در حوزه صنعت هستند، شهرک صنعتی شهرکرد و در مرتبه بعدی بروجن است. شهرک صنعتی شهرکرد مهمترین شهرک صنعتی استان است که با فعالیت حدود 170 واحد، اشتغالی حدود 3 هزار و 600 نفر دارد در چهارمحال و بختیاری 70 درصد از صنایع کوچک با ظرفیت بیش از 40 درصد در حال فعالیت بوده و حدود 30 درصد غیرفعال است. زمینه های سرمایه گذاری در بخش صنعت در این استان فراهم است و همه زیرساختها برای واحدهای صنعتی از جمله جدول بندی، پلاکبندی، تسطیح زمین و ... انجام و آماده واگذاری به بخش صنعت است و تنها مشکل کم آبی در این حوزه بسیار چشمگیر است که با توجه به اینکه 11 میلیون مترمکعب از آب بن  بروجن به صنایع شرق استان اختصاص داده شده است، در صورتی که طرح انتقال آب بن- بروجن اجرایی شود مشکل کمبود آب صنایع منطقه شرق چهارمحال و بختیاری برطرف خواهد شد. بیشترین اشتغال به فعالیت محصولات غذایی با سهم 6/ 26 درصد اختصاص داشته است. این در حالی است که این صنعت سهم 32 درصدی از کارگاه های بزرگ استان و 26 درصدی از سرمایه گذاری های صورت گرفته در این بخش دارد در رتبه دوم محصولات کانی غیرفلزی قرار دارد. این فعالیت صنعتی 17 درصد شاغلان استان، 6/ 23 درصد تعداد کارگاه های استان و 2/ 26 درصد سرمایه گذاری را داشته است. ساخت ماشین آلات و تجهیزات تنها 4 درصد از سهم کارگاه ها را داشته است با این وجود 14 درصد از شاغلان و 10 درصد از سرمایه کارگاه های صنعتی را داشته است. معادن استان چهارمحال و بختیاری در 7 گروه کلی شن و ماسه، سنگ های تزئینی، سنگ لاشه، سنگ آهک و آلوویوم، سنگ گچ و سنگ سیلیس دیده می شوند. تعداد 185 پروانه بهره برداری معدنی در استان وجود دارد که بیشترین تعداد آن، با 132 فقره مربوط به سنگ لاشه است و پس از آن سنگ های تزئینی با 42 فقره پروانه در رتبه بعدی قرار دارد. علاوه بر این بیشترین تعداد معادن دارای پروانه بهره برداری در شهرستان شهرکرد واقع است که تعداد آن برابر 45 فقره است و پس از آن شهرستان فارسان و لردگان به ترتیب با 37 و 33 فقره پروانه در رتبه بعدی قرار دارند. در استان بیش از 70 درصد معادن غیرفعال است. شهرستان های لردگان و فارسان به لحاظ تعداد معادن در حال بهره برداری در وضعیت مناسب تری نسبت به شهرستان های دیگر قرار دارد. در شهرستان لردگان بیش از نیمی از معادن دارای پروانه در آن در حال بهره برداری است. 


خدمات

در سال 1394 تعداد گردشگران داخلی استان چهارمحال و بختیاری 670 هزار نفر بوده است که این رقم تا اواسط بهمن 1395 رشد 10 درصدی داشته و همچنین تعداد گردشگران خارجی وارد شده به استان 5000 نفر میباشد. از ابتدای سال جاری تا کنون افزایش 30 درصدی گردشگران خارجی به استان نسبت به مدت مشابه سال گذشته را داشتیم که 60 درصد گردشگران از کشورهای اروپایی از جمله فرانسه، آلمان و ایتالیا در استان اقامت کردند. یکی از مشکلات حوزه گردشگری و اقامت گردشگران این است که بیش از 90 درصد از گردشگرانی که به استان وارد می شوند همان روز از استان خارج می شوند و اقامتی بیش از دو روز در استان ندارند. که بیشتر علت آن می تواند نامناسب بودن مکانهای اقامتی از جمله هتل، مهمانپذیر، عدم وجود اقامتگاه های بوم گردی و کمپینگ های عشایری، ضعف زیرساخت های گردشگری برای کانونها و ... است.


روند و نقاط عطف اقتصاد و اشتغال استان

با بررسی سیر تحول اقتصادی استان چهار محال و بختیاری آنچه که از سالهای اولیه ی انقلاب اسلامی و ادامه روند از نگاه معیشتی قابل استخراج میباشد این است که با توجه به بافت روستایی و عشایری تا سالهای اخیر عمده مردم استان چهارمحال و بختیاری در دهههای گذشته در بخش کشاورزی و دامپروری، اشتغال داشته اند و از طریق کشاورزی و دامپروری سنتی امرار معاش کرده اند و عده ای نیز که زمین و امکانات لازم برای کشاورزی و دامپروری در اختیار نداشته اند برای اشتغال و کسب درآمد به شهرهای دیگر مهاجرت کرده اند. با افزایش جمعیت، کشاورزی و دامپروری سنتی نتوانست جوابگوی اشتغال و درآمد خانوادهها باشد و موجی از مهاجرت مردم از روستاها و گسترش شهرنشینی و شهرک نشینی در استان شکل گرفت به صورتی که بافت 70 درصدی روستای استان طی چند سال اخیر به بافت 66 درصدی شهری تغیر ماهیت داده است. از اوایل دهه هفتاد سرمایه گذاری دولتی و عمومی جهت ایجاد چند بنگاه بزرگ مانند کارخانه قند و کارخانه های نساجی در استان صورت گرفت که باعث اشتغال تعدادی از جوانان به ویژه فارغ التحصیلان استان گردید ولی تعداد بالای جوانان و فارغ التحصیلان و کمبود فرصتهای شغلی باعث افزایش تعداد بیکاران و ایجاد نرخ های بالای بیکاری دهه هشتاد در استان شد. در همین سالها موجی از مهاجرت جوانان و فارغ التحصیلان به شهرهای بزرگ کشور )مانند تهران، اصفهان، شیراز و عسلویه ( شکل گرفت. افزایش تعداد جوانان جویای کار در استان و محدودیت توسعه فرصتهای شغلی در بخش کشاورزی و دامپروری استان که عمدتًا به صورت سنتی و خرده مالکی می باشند، باعث گرایش جوانان به مشاغل خدماتی شد که تعداد بالای اصناف استان از جمله پیامدهای این موضوع میباشد. نهایتا پویایی های اشتغال شکل گرفته از گذشته تا به امروز منجربه سه عامل زیر شد:

 -1 ادغام یافتگی کسب و کارها در مراحل پیشین در مقایسه با دیگر استان ها )تجارت، کشاورزی و صنعت(

-2 شوک ریزش صنعت و ارتباط عمیق آن با کشاورزی

-3 مهاجرت نیروهای متخصص


بنا بر تحلیلهای مبتنی بر دینامیک اشتغالِ استان سه نوع منطقه اقتصادی-اجتماعی در استان شکل گرفت. این مناطق عبارتند از:

1. ناحیه شمالی و مرکزی استان شامل شهرستانهای سامان، شهرکرد، بروجن، کیار و بن با محوریت خدمات و صنعت

2. ناحیه شمال غرب و غرب استان، شامل شهرستانهای کوهرنگ، فارسان و اردل با محوریت کشاورزی )زراعت و

باغداری( و خدمات گردشگری

3. ناحیه جنوب استان شامل شهرستان لردگان با محوریت کشاورزی و خدمات


جمع بندی و پیشنهاد

گزارش حاضر تحت عنوان تحلیل مهارتی نیروی کار مبتنی بر دینامیک اشتغال با هدف تحلیل وضعیت عرضه نیروی در سازمان فنی و حرفه ای به عنوان یکی از مهمترین نهادهای عرضه کننده نیروی کار آموزش دیده و همچنین تطابق آن با تقاضای بازار کار تهیه و تدوین شده است. در این گزارش ضمن بهره مندی از اطلاعات، آمار و مستندات رسمی موجود از جمله گزارش عملکرد فنی و حرفه ای و گزارش دینامیک اشتغال استان و... از مطالعات میدانی و مصاحبه های حضوری جهت افزایش هر چه بیشتر کیفیت گزارش استفاده شده است. در تمام بخشهای گزارش مراجع مورد استفاده و نتایج تحلیل های میدانی به تفصیل آورده شده است.  استان چهارمحال و بختیاری با در نظر گرفتن تمامی مزیتها و ویژگی های خود در حال حاضر با نرخ بیکاری 22.7 درصد که این استان را از لحاظ نرخ بیکاری در رتبه 1 کشور قرار میدهد ، وضعیت چندان مناسبی از این منظر ندارد . بنابراین گزارش حاضر با در نظر گرفتن جایگاه نهادهای عرضه کننده نیروی کار از جمله سازمان فنی و حرفه ای اهمیت بسیار ویژه ای پیدا میکند. براساس اطلاعات جمع آوری شده در حال حاضر در حدود 208 حرفه، مهارت و به صورت خلاصه استاندارد آموزشی در استان چهارمحال و بختیاری در مراکز دولتی و آزاد آموزش داده میشوند. سایر رشته ها یا به دلیل نبود متقاضی و یا به دلیل خاص بودن و کمبود تعداد متقاضی آموزش داده نمیشوند. با بررسی دقیق تر رشته های آموزشی مراکز آزاد در این بخش میتوان دریافت که بالای 90 درصد آموزشگاهها در بخش خدمات فعال هستند و از این تعداد نزدیک به 60 درصد آن در سه رشته خیاطی، فناوری اطلاعات و آرایشگری فعال هستند و لذا میتوان به این نتیجه رسید که در حدود 40 تا 50 درصد آموزشگاه های آزاد استان در رشته های خدماتی غیر مرتبط با مزیتهای استان فعالیت دارند. البته آموزشگاه های توانمند و خوبی نیز در حوزه صنعت و همچنین رسته های خدماتی مزیتدار مانند گیاهان دارویی و صنایع دستی وجود دارند اما به نسبت آموزشگاه های آزاد خدماتی مانند خیاطی، آرایشگری خیلی کمتر هستند. یکی از دلایل زیادتر بودن آمار این آموزشگاهها این است که برای برگزاری آنها نیاز به سرمایه گذاری زیادی نیست بنابراین حاشیه ریسک پایینی برای بخش خصوصی دارد و همچنین در موارد استفاده شخصی و برآورده کردن نیازهای اولیه پرکاربرد میباشند اما در سایر حوزههای به ویژه صنعت و کشاورزی به دلیل ضرورت وجود تجهیزات و ماشینآلات برای آموزش، تمایل کمتری از سوی بخش خصوصی جهت سرمایه گذاری وجود دارد و لذا بار اصلی آن بر روی دوش مراکز دولتی خواهد بود که برخلاف سیاستهای کلان دولتی است. با بررسی شرایط آموزشی مهارتی موجود در استان میبینیم که رشتههای آموزشی بیشتر به صورت پراکنده بوده و در اکثر موارد کلاسها و دوره های آموزشی با شرایط نیاز کسبوکار استان هم خوانی نداشته بیشتر جنبه نیاز بوده است. مثلا با توجه به اینکه استان چهارمحال و بختیاری رتبه اول تولید ماهیان سردآبی را دارد و یا دارای مزیت گردشگری است، ولی متاسفانه در این زمینه هیچ اقدام آموزشی و هیچ دورهای آموزشی برگزار نشده است و این مساله میتواند به عنوان یک تهدید محسوب شود ظرفیت مراکز دولتی و خصوصی فنی و حرفه ای مختص به سه رشته آرایشگری، فناوری اطلاعات و خیاطی است که هیچ ارتباطی به رسته های اولویتدار استان ندارد. مشکلات حوزه فنی و حرفه ای استان به صورت اختصار به شرح زیر میباشند. البته تحلیل های مربوط به هر کدام به تفصیل در متن گزارش آورده شده است:

- عدم تطابق کامل عرضه و تقاضا به دلیل عدم آگاهی طرفین از توانمندی های و نیازهای یکدیگر

- کمبود تجهیزات در رشته های مرتبط با صنعت

- بروکراسی شدید اداری فنی و حرفه ای و زمانبر بودن اغلب اقدامات از جمله تصویب استانداردهای آموزشی و

دریافت مجوز

- ناکارآمد بودن و قدیمی شدن برخی استانداردها و عدم بازنگری در آنها

- عدم دسترسی به مدرس در برخی استانداردها و یا عدم توان جذب مدرسین با کیفیت

- عدم توجیه پذیری سرمایه گذاری بخش خصوصی در برخی رشته ها به دلیل بالا بودن هزینه تجهیزات

- موازیکاری های آموزشی توسط سایر دستگاهها و سازمان های دولتی و غیردولتی